تاريخچه
سابقه تاريخي شهر اردكان
در كتاب يزد نامه به اردكان اشاره شده و ازآن به محل توطن علما و حكما در قديم الايام(حدود قرن هفتم هـ . ق) ياد شده كه به يونان كوچك اشتهار داشته و داراي مساجد ، خوانق ، عمارات ، باغات ، بيوتات بوده و محل زندگي علما و فضلا بوده كه هريك منازل دلگشا و بساتين روح افزا در آن  ساخته اند. در گذشته دور نيمه شمالي يزد محل درياچه اي بزرگ بوده كه از منطقه حوض سلطان در جنوب ري تا شمال دشت يزد ادامه داشته (درياچه ساوه) كه امروزه اثري از آن باقي نمانده است. خشكيدن اين درياچه را از وقايع هنگام ميلاد پيامبر اسلام مي دانند و سه ديه ي بيده ، عقدا وميبد در كنار اين دريا بودند و محل كنوني شهر اردكان زيرآبهاي درياي ساوه قرار داشته است.
اردكان از دو كلمه (ارد)به معني مقدس و (كان) به معني معدن تشكيل شده كه جايگاه مقدس معناي اردكان خواهد شد.
مقارن با حمله مسلمانان به ايران و فرار ايرانيان از شهرهاي بزرگ خراسان به طرف مركز ايران ، آنها در ميبد ، يزد و ساير مناطق مركزي ايران ساكن شده‌اند. مردم نواحي اردكان چون اين خطه را براي كشاورزي مساعد ديدند به احداث قنوات و بنا اين شهر (اردكان)اقدام نمودند. بنابراين ممكن است بانيان اردكان زرتشتيان بوده باشند. در اين صورت ممكن است نام اردكان از كلمه ( ارتاكان) به معني راستي و درستي آمده باشد كه در آيين زرتشتي يكي از ايزدان است.
آنطور كه از منابع و مآخذ بر مي‌آيد ، اردكان در گذشته محلي در 10 كيلومتري شمال اردكان واقع شده و اكنون زردك Zardok ناميده مي‌شود و به رغم گذشت زمان مي‌توان خرابه‌هاي خانه‌هاي مسكوني ، مسجد و بازار و قلعه و حسينيه قديمي اردكان را در آن مشاهده كرد. علت تغيير محل شهر را بعضي جاري شدن آب شيرين در محل فعلي اردكان ذكر كرده‌اند.
اولين هسته شهر فعلي اردكان از قرن هشتم هجري پايه گذاري شده ، بطوريكه محلات اطراف ميدان قلعه و محله چرخاب از محلات قديمي و نسبتاً سالم اين شهر محسوب مي شوند.
از شواهد بر مي‌آيد كه پس از تعيين محل جديد شهر اردكان ، اولين بنا در محل ميدان قلعه فعلي بنا شده است. پس از گذشت مدتي بر اثر ازدياد جمعيت ميدان بالاده را در جنوب و مسجد زيرده از اين ميدان است. سپس در كنار مسجد جامع ، بازار بزرگ وچهار سوق و حمام بازار را بنا كردند. اردكان تا عصر صفوي بصورت قريه و از توابع ولايت ميبد بوده است.

بافت قديم
بافت قديم شهر (بافت حصار) شامل 12 محله با وسعتهاي مختلف بوده كه وجه تسميه هر كدام نيز از نام مكانهاي مهم اعم از امامزاده، حسينيه ، بازار ، در بند و...... نشأت گرفته است. بعنوان مثال حركت آب در قناتهاي زير زميني و چرخش آن به دور نقطه اي مشخص از بافت ، باعث ايجاد محله چرخاب شده و يا حسنيه بازار نو دليل نامگذاري محله اطرافش به نام محله بازار نو بوده است.
در گذشته در پيرامون بافت حصار تعداد 10 دروازه قرار داشت كه مسيرهاي اصلي ورود به حصار را مشخص مي كردند و امروزه غير از 3-2 دروازه بقيه از بين رفته اند , البته محورهايي كه در راستاي اين دروازه وجود داشته اند تا حدود زيادي دست نخورده باقي مانده اند.
ورود و خروج به داخل قصبه از طريق اين دروازه ها صورت مي گرفته و هر دروازه داراي يك جفت در بزرگ بوده كه دو طرف آن دو برج قرار داشته و نگهبانان بالاي آنها قرار داشتند و دروازه بانان هم در اتاق كوچكي در زير برج تعبيه شده بود سكونت داشته و ورود و خروج به داخل قصبه را كنترل مي نمود و اين امر تا اوايل قرن چهاردهم هجري شمسي نيز ادامه داشته است. دور تا دور قصبه نيز خندقي حفر شده بود كه هنوز قسمتهايي از آن همراه با آثار برجها و دروازه هاي قديمي در بعضي از محلات به چشم مي خورد.
نكته آخر آنكه بافت تاريخي اردكان از دست نخورده ترين و ارزشمندترين بافتهاي تاريخي ايران است

موقعيت جغرافيايي شهر اردكان:
شهر اردكان در 60 كيلومتري شمال غربي يزد و در مسير جاده ترانزيت ( تهران- يزد) قرار گرفته است.
شهر در طول جغرافيايي 53 درجه و 48 دقيقه شرقي و عرض جغرافيايي 32 درجه و 20 دقيقه شمالي واقع شده است.
شهر برسر راه تهران به كرمان و بندرعباس واقع شده كه اين راه از مركز شهر(جاده سنتو يا دكتربهشتي)ميگذرد و در قلب كوير مركزي ايران جاي دارد.
موقعيت قرارگيري شهر در دشت يزد-اردكان مي باشد.
در قسمت غربي شهر آبادي هاي دهستان عقدا،در قسمت جنوبي دهستان ميبد ، در قسمت شرقي دهستان زرين قرار دارند.
موقعيت شهر:اردكان از جنوب به شهر ميبد ، از شمال به باغات پسته ، از غرب به زمين هاي زراعي و از شرق به خانه باغهاي معدودي محدود ميشود.
مساحت شهر اردكان 2868 هكتار است.
شهرستان اردكان 32% پهنه استان يزد را در خود جاي داده و وسيعترين شهرستان در استان يزد است.
فاصله هوايي شهر اردكان تا تهران 446 كيلومتر ، فاصله زميني شهر تا يزد 60 كيلومتر و تا ميبد 10 كيلومتر است.


 

توپوگرافي:
بخش عمده شهرستان با خط تراز تقريبي 1500 متر محدود مي شود.
تنها حدود 5% مساحت شهرستان كوهستاني بوده و ارتفاع متوسط شهرستان از سطح دريا 1234 متر است.
در محدوده شهرستان بلندترين نقطه ارتفاعي مربوط به كوه خوانزا با ارتفاع 3158 متر است.
بلندي شهر اردكان از سطح دريا 1035 متر است.


ارتفاعات:
كوه هريشت( ارتفاع 1939)  ---->12 كيلومتري شمال شرقي اردكان (محل قرارگيري پيرانگاه پير سبز هريشت ، زيارتگاه ، زرتشتيان)
كوه چك چك( ارتفاع 2745 ) ---->38 كيلومتري شرقي اردكان (در دامنه غربي آن محل زيارتگاه زرتشتيان ، پيرسبز چك چكو )
كوه تپه ريگ(ارتفاع 1605 ) ---->25 كيلومتري شمال شرقي اردكان
كوه هاي خرانق( ارتفاع قله 3199 متر)----> جنوب شرقي شهرستان
كوه هاي ندوشن(ارتفاع 2817 متر)----> غرب شهرستان