جمعیت فرهنگ و سواد شهرستان اردکان
جمعيت سال 1375
در سال 1375 در شهرستان اردكان نسبت شهرنشيني 79% بوده كه به دو شهر اردكان و شهر تازه تاسيس احمدآباد اختصاص يافته است(شهر احمدآباد در حدود 4500 نفر جمعيت دارد). شهر اردكان در سال 75 داراي 9472 خانوار معمولي ساكن با 43708 نفر جمعيت بوده و نسبت جنسي شهر معادل 107 مرد در مقابل هر 100 زن بوده است. اين ميانگين در سطح كشور 4/104 است. شهر اردكان از نظر جمعيت ووسعت پس از مركز استان (شهر يزد) اولين شهر استان است. جمعيت بافت قديمي شهر اردكان حدود 8/1 جمعيت كل شهر است.
روند شهرنشيني در شهرستان طي سالهاي 75-45
همانطور كه ملاحظه مي شود طي سالهاي 70-45 از سهم جمعيت روستانشين شهرستان كاسته و به سهم جمعيت شهرنشين شهرستان افزوده شده است.
مهاجرت
رشد جمعيت شهر اردكان بطور عمده متاثر از رشد طبيعي بوده و از باروري و مرگ ومير تاثير پذيرفته و در مجموع مهاجرت در افزايش جمعيت شهر نقش چنداني نداشته است. جهت حركت جريان هاي مهاجرتي عمدتا متوجه شهر يزد(مركز استان) است.
گروه هاي مهاجر وارد شده به شهر اردكان
گروهي با منشا روستايي كه عمدتا مربوط به خارج شدگان از آبادي هاي شهرستان هستند.
گروهي با منشا شهري (63% كل مهاجران) كه عمدتا مربوط به شهرهاي ساير استان ها هستند.
از مهاجرين وارد شده به شهر اردكان در فاصله سالهاي (70-55) نسبت مردان بيش از زنان است. بيش از 70% مهاجران در گروه سني زير 30 سال قرار دارند.
جريان هاي مهاجرت داخل شهري عموما از مناطق مركز شهر به سوئي حواشي شهر و نواحي جديد و نوساز صورت مي گيرد.
سواد
از 38136 نفر جمعيت 6 ساله و بيشتر شهر , 81% جمعيت(26/86% مردان و 44/75% زنان ) با سواد بوده اند.
اشتغال به تحصيل در مراكز آموزش عالي
دانشگاه ها در اردكان (جمعيت جوان) :
دانشگاه آزاد : (1300 دانشجو)
مركز آموزش فني و حرفه اي شهيد بهشتي : (900 دانشجو)
مركز جهاددانشگاهي : ( 400 دانشجو)
دانشگاه پيام نور : ( 2700 دانشجو)
بيش از نصف دانشجويان دختر هستند.
بطور كلي از اصولي كه مي توان در معماري و شهرسازي شهر اردكان همچون شهرهاي ديگر مناطق كويري ايران با چنين شرايط اقليمي (گرم و خشك ) به خوبي مشاهده كرداصل حريم و درونگرايي است.
در واقع تجلي اين اصول در معماري و شهرسازي قابل روئيت است و ريشه آنها در فرهنگ مردم جاي دارد.مردم شهر به دليل فرهنگ درونگراي خود كمتر در عرصه فضاهاي عمومي شهر حاضر مي شوند و به همين دليل فضاهاي عمومي شهر ( پاركها , فضاهاي تفريحي و تفرجي و...) معمولا از حضور ساكنين اصلي شهر خالي اند, آنچه به چنين فضاهايي در شهر اردكان حيات و سرزندگي بخشيده حضور قشر جوان دانشجو است كه البته اين قشر نيز از فضاهاي مناسب تفريح و تفرج محرومند. غالب دانشجويان شهر از ديگر شهرهاي كشور هستند و برخلاف فرهنگ درونگراي حاكم در شهر تمايل به حضور در فضاهاي عمومي و فضاهاي شهري دارند كه در طراحي ها بايد به نيازهاي آنها توجه داشت.
ويژگي هاي فرهنگي مردم اردكان
مردم شهر اردكان سخت كوش, با ايمان , بردبار و پاك انديش , ساده و بي پيرايه , متعصب در امور ديني و مقيد به برپايي عزاداري در چند ماه از سال هستند. تعصب ووابستگي خاص به مذهب , پشتكار و سختكوشي , مهمانوازي , صرفه جويي , سوداگري , همكاري و تعاون , روحيه كار , روحيه قناعت پيشگي و اقتصادي بودن , اهل ريسك نبودن و بي اعتمادي به اقليم و شرايط آب و هوايي و... ويژگيهايي هستند كه تا حدودي متاثر از شرايط اقليمي خاص منطقه ( اقليم كويري و گرم و خشك) هستند.
مردم اردكان آريايي نژاد و ايراني الاصل هستند و به زبان فارسي و لهجه شيرين يزدي سخن مي گويند.
بيشتر مردم شهرمسلمان و شيعه جعفري هستند و شماري زرتشتي نيز در ناحيه زندگي مي كنند.
از جمعيت شهر اردكان 6/99% مسلمان و4/0% زرتشتي , مسيحي و ... هستند.
مذهب و رسومات مذهبي
شهر اردكان داراي بافتي سنتي و مذهبي است و انجام فرايض و اصول مذهبي از اركان و اولويتهاي اصلي برنامه روزانه مردم اردكان است. وجود مساجد , تكيه ها , حسينيه ها , مدارس علميه و امامزاده ها گوياي اين مطلب است. مسجد جامع شهر نيز به عنوان قطب مذهبي شهر عمل مي كند.
شايد بتوان يكي از دلايل بالا بودن سرانه مذهبي را در بافت تاريخي, موقوفات مردمي جهت ساخت حسينيه و مسجد دانست.
مراسم سينه زني و نوحه سرايي در دهه محرم , مراسم نذر و عزاداري , سفره ابوالفضل و سفره مرتضي علي , اسفند دود كردن , نخود مشكل گشا , دعا نويسي , تعزيه خواني و شبيه گرداني , نخل گرداني , ساخت علم و كتل و آذين بندي و ... از رسومات مذهبي شهر به شمار مي آيند.
نخل گرداني در ماه محرم و برپايي مراسم عزاداري در تكيه و حسينيه هاي بافت از جمله مرسومات آئيني است كه شهر اردكان بدان معروف شده است.
نخل گرداني از مراسمي است كه در ماه محرم در اردكان با شكوه و عظمت خاصي صورت مي گيرد. گرداندن نخل معمولا در اوايل شب يا پس از ختم تعزيه عصر انجام مي گيرد. هنگام بلند كردن نخل , طبال ها طبل مي نوازند و جمعيت با فرياد( يا حسين) چوب هاي حمال آن را بر دوش مي گيرند و نخل را بر دوش مي گيرند و نخل را با شور و هلهله از جا بلند ميكنند و سه مرتبه دور ميدان مي گردانند . درانتهاي مراسم نخل را سر جاي خود مي گذارند و تا محرم سال آينده در محل خود باقي مي ماند.
نيمه شعبان : در شب ميلاد ولي عصر (عج) شهر چراغاني مي شودو مردم سرور و شادي سر مي دهند . در قديم در اين شب مردم به نمايش و خيمه شب بازي مي پرداختند.
جاذبه‌هاي فرهنگي
از آنجا كه اين شهرستان به عنوان بخشي از استان امروزي يزد در طول تاريخ تا حدودي دوران بدون جنگ و جدال را پشت سر گذاشته لذا يكي از محيط‌هاي امن جهت زندگي اقليتهاي ديني نيز محسوب مي‌شده ، بطوريكه امروزه عده‌اي از زرتشتيان در كنار مسلمانان به زندگي روزمره خود در كمال همدلي و همكاري ادامه مي دهند. در شهرستان اردكان پيرانگاه‌ها و زيارتگاههاي متعددزرتشتيان نظير پير سبز چك چك ، پيرهريشت ، پارس بانو و... وجود دارد كه مورد تقديس زرتشتيان ايران و جهان مي‌باشد.
پيرانگاه‌هاي زرتشتيان
پير سبز چك چك:
در ميان كوه‌هاي اردكان و انجيره در راه طبس قرار دارد و علت اصلي اين نام ريزش قطره‌اي آب از بريدگي كوه‌هاي سخت سنگي است. زرتشتيان استان ، ايران و جهان بخصوص از روزهاي سوم تا دهم تيرماه و گاهي از اواخر خردادماه تا دهم تيرماه نسبت به انجام نذورات و زيارات و ذبح گوسفند در اين مكان جمع و به انجام فرايض ديني خود مي‌پردازند.آنها در اين مكان بناهاي متعدد استراحت در دامنه كوه ساخته‌اند.
پيرهريشت:
در پنج كيلومتري شمال اردكان قرار گرفته و داراي چند ساختمان جهت اقامت است.
ويژگيهاي اجتماعي و فرهنگي بافت قديم
وجود منازل مسكوني با ارزش ، مساجد، آب انبار ها ، بناهاي ديگرنشان از جايگاه ويژه اجتماعي اين بافت دارد.
منازل مسكوني بافت غالباً به دو قشر ، يكي اشراف ووابستگان آنها و ديگري عوام اختصاص داشت كه اشراف به دليل مسايل امنيتي و يكسري تشريفات منازل خود را در انتهاي دربندهايي كه به نام آنها وجود داشت (بن بست‌هايي كه در ابتدا داراي دري بوده و چند منزل بدان باز مي‌شوند) بصورت باشكوه و زيبا بنا مي‌كردند.
از ويژگيهاي اجتماعي در گذشته در بافت سكونت چند نسل پي در پي هر خانواده در يك محله وجود روابط همسايگي نزديك و صميمانه اهالي محله‌ها و ياري رساندن به يكديگر در مواقع گرفتاري است كه به نوعي احساس دلبستگي و تعلق به محلات را بوجود مي‌آورده است.
با شروع تخليه بافت و مهاجرت به ديگر نقاط شهر به دليل مسايل و مشكلات بافت قديم و جوابگو نبودن به نيازهاي جديد ، كم كم ارزشهاي اجتماعي و فرهنگي محلات كمرنگ شد و رو به نابودي نهاد. يكپارچگي محلات از بين رفت و روابط نزديك همسايگي دچار اختلال شد.
امروزه طرز تلقي قشر جوان شهر از بخش قديم به صورت محلات فقير نشيني است كه ديگر جوابگوي نيازهاي مادي و رواني زندگي امروز آنان نمي‌باشد. در نتيجه بافت قديم اكثراً افراد مسن باقيمانده‌اند و جوانترها به بخشهاي جديد شهر كوچ كرده اند.
پايين بودن قيمت زمين ، خالي بودن بسياري از منازل و تبديل به مخروبه شدن ، مهاجرت بسياري از افراد محله به ديگر نقاط شهر و اجاره دادن منازل به افرادي كه از لحاظ اجتماعي و اقتصادي سطح پايين‌تري نسبت به ساير نقاط شهر دارند ، كمبود نظارت بر مديريت و ... عواملي هستند كه باعث پايين آمدن سطح اجتماعي بافت قديم شده‌اند.
تراكم پايين جمعيت در محلات بافت كه نتيجه آن فقدان حركت و جوشش زندگي در بافت و ايجاد ركود و روحيه افسردگي در آن شده و همچنين وجود اماكن مذهبي متعدد و مدرسه علميه حد فاصل مسجد جامع و ميدان قلعه نشان از توجه اهالي اين بافت به مسائل علمي ، حكمي و مذهبي است.
مردم اين شهر از قديم به مشاركت در امور خيريه و احداث موقوفات توجه ويژه‌اي داشته‌اند كه به عنوان مثال مشاركت مردم در ساختمساجد و حسينيه‌ها در حال حاضر حاكي از اين مدعاست.
مسائل اجتماعي و فرهنگي در بافت
- وجود واحدهاي مسكوني فرسوده وويران شده كه از سوي مالكين واقعي رها شده‌اند روحيه افسردگي به بافت القا ميكنند.
- نبود امكانات فرهنگي ، آموزشي و تفريحي در بافت قديم كه نتيجه آن پايين نگه داشتن فرهنگ اجتماعي جامعه است.
- نبود فضاي سبز عمومي و در نتيجه فضاهايي جهت اجتماع عموم كه نتيجه آن كاهش ارتباطات اجتماعي است.
- خروج اقشار جوان از بافت و باقيماندن سالمندان در بافت قديم روحيه شادابي را از بافت گرفته است.
- طبق تحقيقات انجام شده در بافت با ارتقاي سطح تحصيلات تمايل به سكونت در خانه‌هاي قديمي مرمت شده كاسته و تمايل به سكونت در خانه هاي جديد الاحداث در بافت و يا سكونت خارج از بافت قديم افزايش يافته است.
در آخر ذكر اين نكته ضروري است كه از عواملي كه باعث شهرت اردكان شده آنكه اين شهر خواستگاه بزرگاني از جمله حضرت آيت ا... خاتمي و فرزند ايشان حجت الاسلام سيد محمد خاتمي صاحب منسب رياست جمهوري كشور است.
سلام به تمامی دوستان عزیز